Chúng ta đang sống trong một giai đoạn chuyển giao lịch sử thú vị của nền kinh tế Việt Nam.
Hàng chục năm qua, tư duy "khôn lỏi" (street smart) từng được coi là một loại năng lực cạnh tranh đặc biệt. Người ta ngưỡng mộ những ai biết lách luật một tí, "mượn" ý tưởng một tẹo, né thuế một chút mà vẫn giàu nhanh. Sự nhập nhèm giữa Trắng và Đen – cái "Vùng Xám" – từng là mảnh đất màu mỡ cho những tay buôn thức thời.
Nhưng tôi muốn nói với các bạn, những người đang kinh doanh hoặc sắp khởi nghiệp: Bữa tiệc đó tàn rồi.
Cái gọi là "khôn lỏi" đang dần trở thành "khôn vặt", và cái giá phải trả cho nó trong kỷ nguyên mới này đắt hơn bạn tưởng rất nhiều.
1. SỰ SỤP ĐỔ CỦA NHỮNG "BẢN SAO HỢP PHÁP" (LEGAL FAKE)
Nhiều người có trình độ, hiểu biết một chút về luật, họ không nhái 100%. Họ tạo ra những "bản sao lách luật". Họ tự hào rằng mình thông minh khi đi trên dây. Nhưng họ quên mất một vị quan tòa tàn nhẫn hơn cả pháp luật: Thị trường và Lòng tự tôn dân tộc.
Khi một quốc gia phát triển, người tiêu dùng bắt đầu biết xấu hổ khi dùng hàng nhái, và doanh nhân bắt đầu biết nhục khi bị gọi là kẻ ăn cắp ý tưởng.
Hãy nhìn ra thế giới, nơi những kẻ "siêu khôn lỏi" đã ngã ngựa đau đớn thế nào:
-
VÍ DỤ 1: SUPREME ITALIA – Cú lừa thế kỷ của giới thời trang. Một nhóm người Ý cực am hiểu luật đã đăng ký thương hiệu "Supreme Italia" trước khi hãng Supreme gốc (Mỹ) kịp đặt chân đến. Họ bán công khai, mở cửa hàng hoành tráng, thậm chí lừa được cả Samsung ký hợp đồng. Họ nghĩ họ đã thắng nhờ kẽ hở pháp lý.Kết cục: Cả thế giới thời trang tẩy chay. Các ông lớn hủy hợp tác khi nhận ra sự thật. Cuối cùng, tòa án các nước (kể cả Trung Quốc, vốn nổi tiếng lỏng lẻo) đã ra phán quyết tiêu hủy toàn bộ đế chế hàng nhái này. Cái "khôn" của họ đã bị nghiền nát bởi sức mạnh của sự THẬT.
-
VÍ DỤ 2: QIAODAN vs. AIR JORDAN – 8 năm ê chề của một gã khổng lồ Trung Quốc. Công ty Qiaodan (Trung Quốc) đã xây dựng cả một đế chế tỷ đô dựa trên việc nhái lại cái tên (phiên âm tiếng Trung của Jordan) và logo của huyền thoại bóng rổ Michael Jordan. Họ đã thắng kiện nhiều lần ở các cấp tòa dưới nhờ sự bảo hộ nội địa. Họ tưởng mình bất khả xâm phạm. Kết cục: Sau 8 năm kiên trì, năm 2020, Tòa án Tối cao Trung Quốc đã ra phán quyết cuối cùng: Qiaodan thua kiện vì vi phạm nguyên tắc trung thực và làm tổn hại quyền đặt tên. Một tập đoàn tỷ đô bỗng chốc trở thành trò cười quốc tế, loay hoay đổi tên và tái định vị trong sự ghẻ lạnh của người tiêu dùng trẻ.
Bài học: Bạn có thể lách được một điều luật, nhưng bạn không thể lách được quy luật vận động của một thị trường đang tiến lên văn minh. Sự "khôn lỏi" không giúp bạn xây dựng được di sản, nó chỉ biến bạn thành một chú thích đáng xấu hổ trong lịch sử kinh doanh của người khác.
2. CƠN BÃO MINH BẠCH ĐANG ĐẾN GẦN
Nếu những ví dụ quốc tế còn xa vời, hãy nhìn vào chính Việt Nam. Chúng ta đang đứng trước một cuộc đại phẫu thuật về môi trường kinh doanh.
Chính phủ đang quyết liệt chưa từng thấy trong việc số hóa và liên thông dữ liệu. Đến năm 2026, khi hệ thống Thuế - Ngân hàng - Bảo hiểm xã hội - Quản lý thị trường được kết nối chặt chẽ, những "vùng xám" sẽ bị chiếu đèn pha cực mạnh.
Những mô hình kinh doanh dựa trên việc trốn doanh thu, né đóng bảo hiểm cho nhân viên, hay sử dụng nhãn hiệu mập mờ... sẽ không còn đất sống. Lúc đó, sự "khôn lỏi" ngày hôm nay sẽ trở thành cái án tử cho doanh nghiệp ngày mai.
3. LỜI KẾT: HÃY CHỌN LÀM NGƯỜI "ĐI THẬT"
Tại Cờ Rếp Việt Nam, chúng tôi đã chọn con đường khó nhất từ những ngày đầu: Đăng ký bảo hộ minh bạch, tuân thủ pháp luật, đóng thuế và lo chế độ cho nhân sự đầy đủ. Nhiều người bảo tôi dại, làm thế thì bao giờ mới giàu nhanh?
Nhưng tôi chọn cái "Dại" của người xây nền móng vững chắc, còn hơn cái "Khôn" của kẻ xây lâu đài trên cát.
Gửi đến những người anh em, những người có trình độ nhưng đang lạc lối trong tư duy "ăn theo": Hãy vứt bỏ cái tư duy con buôn thời vụ đi. Hãy dùng trí tuệ của mình để kiến tạo ra một cái gì đó nguyên bản. Dù nó nhỏ bé, nhưng nó là của bạn, mang ADN của bạn.
Đừng tự khoác lên mình chiếc áo của người khác. Nó có thể lấp lánh đấy, nhưng nó không bao giờ vừa vặn, và quan trọng nhất: Nó không có hồn.
Thế giới đang thay đổi. Hoặc là bạn minh bạch và nguyên bản, hoặc là bạn bị đào thải. Không còn con đường ở giữa.
Mr. Cường - Founder Cờ Rếp Việt Nam.
